یادداشت انتقادی یاسر احمدوند درباره گزارش نظرسنجی کتابخوانی
یاسر احمدوند، معاون فرهنگی سابق وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در یادداشتی به گزارش نظرسنجی فرهنگ کتابخوانی در ایران مربوط به آبان ۱۴۰۵ پرداخت و روش، نمونه، محاسبات و تفسیرهای آن را نقد کرد.

به گزارش تبریز فوری به نقل از ایسنا، یاسر احمدوند، معاون فرهنگی سابق وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در یادداشتی با عنوان «یازده دقیقه کتاب، نود و شش دقیقه تردید؛ نگاهی انتقادی به گزارش نظرسنجی فرهنگ کتابخوانی در ایران، آبان ۱۴۰۵» به گزارش تازه پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات پرداخته است. به گزارش ایسنا، این یادداشت برای انتشار در اختیار ایسنا قرار گرفته است.
در این یادداشت آمده است سرانه مطالعه سالهاست یکی از پرمناقشهترین عددهای فرهنگی کشور است و این گزارش حاصل نظرسنجی تلفنی مرکز طرحهای ملی پژوهشگاه است که از ۱۸ تا ۲۰ آبان ۱۴۰۵ با ۱۲۴۳ شهروند ۱۸ ساله و بالاتر انجام شده است. بنا بر این گزارش، ۴۲٫۸ درصد پاسخگویان هر هفته کتاب غیردرسی میخوانند، کتابخوانها روزانه ۲۶٫۹ دقیقه مطالعه میکنند و سرانه کل نمونه به ۱۱٫۲ دقیقه در روز میرسد. نویسنده تأکید کرده خواندن دقیق این گزارش ۴۵ صفحهای نشان میدهد پشت این عددها، نمونهای ناهمگون با جمعیت کشور، چند خطای محاسباتی و تفسیرهایی شتابزده پنهان مانده است.
روشی که گفته نشده است
به نوشته احمدوند، گزارش درباره روش کار به یک بند کوتاه بسنده کرده است که بر اساس آن دادهها با پرسشنامه و بهصورت تلفنی گرد آمده و نمونه به شیوه چندمرحلهای، نخست سهمیهای و سپس تصادفی ساده، انتخاب شده است. به گفته او، خواننده نمیداند حاشیه خطای برآوردها چقدر است و چند درصد از کسانی که با آنها تماس گرفته شد حاضر به پاسخ شدند، معلوم نیست دادهها وزندهی شدهاند یا نه و پرسشها با چه عبارتی طرح شدهاند و متن پرسشنامه هم پیوست گزارش نیست.
در یادداشت با محاسبهای ساده آمده است در سطح اطمینان ۹۵ درصد، حاشیه خطا برای کل نمونه حدود ۲٫۸ درصد است، اما بخش بزرگی از پرسشها فقط از کتابخوانها، یعنی حدود ۴۸۰ نفر، پرسیده شده و حاشیه خطای این بخش به حدود ۴٫۵ درصد میرسد. سهم کاربران هر پلتفرم کتابخوانی هم بر پایه ۸۰ پاسخ به دست آمده و حاشیه خطای آن از ۱۰ درصد بیشتر است و گزارش در هیچجا به این محدودیتها اشاره نمیکند.
نمونهای که به ایران شبیه نیست
نویسنده جدول مشخصات پاسخگویان را مهمترین پرسش درباره اعتبار نتایج دانسته است. در این نمونه فقط ۸ درصد پاسخگویان ۱۸ تا ۲۹ سالهاند، ۳۸٫۹ درصد بیش از ۵۰ سال دارند و میانگین سنی ۴۶٫۵ سال است. ۴۲ درصد پاسخگویان تحصیلات دانشگاهی دارند، ۸۲٫۴ درصد متأهلاند و تنها ۱۰٫۵ درصد در روستا زندگی میکنند. برای مقایسه، مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران، ایسپا، در نظرسنجی تلفنی شهریور ۱۴۰۴ نمونه خود را بر پایه برآورد مرکز آمار از گروههای جمعیتی چیده است که در آن ۲۴٫۶ درصد افراد ۱۵ تا ۲۹ ساله، ۴۴٫۹ درصد ۳۰ تا ۴۹ ساله و ۳۰٫۵ درصد بالای ۵۰ سال بودند و ۲۲ درصد در روستا زندگی میکردند.
در یادداشت آمده سن پایه ایسپا ۱۵ سال و سن پایه این نظرسنجی ۱۸ سال است، اما این تفاوت چنین شکافی را توضیح نمیدهد. به نوشته او، ردیف ۳۰ تا ۴۹ سال با ۶۶۰ نفر و ۵۳٫۱ درصد عیناً همان عدد ردیف مردان است و در جدول هزینه خانوار هم جمع فراوانیها ۱۰۷۷ نفر است و گزارش نمیگوید ۱۶۶ نفر دیگر چه پاسخی دادهاند. سهم تحصیلکردگان و شهرنشینان در این نمونه از سهم واقعی آنها در جمعیت بیشتر است و گزارش از وزندهی سخنی نمیگوید، به همین دلیل به احتمال زیاد میزان کتابخوانی بیش از واقع برآورد شده است. شیوه تلفنی هم این سوگیری را تشدید میکند، زیرا کتابخواندن رفتاری پسندیده شمرده میشود و پاسخگویان در گفتوگوی تلفنی معمولاً چنین رفتارهایی را بیش از واقع گزارش میکنند.
حسابهایی که جور درنمیآید
به نوشته احمدوند، گزارش هم در خلاصه مدیریتی و هم در متن اصلی مینویسد که کتابخوانها بهطور متوسط ۲۷۲ دقیقه در هفته میخوانند و این را برابر با ۲۶٫۹ دقیقه در روز میداند، اما حاصل تقسیم ۲۷۲ بر هفت ۳۸٫۹ دقیقه است و اگر ۲۶٫۹ دقیقه در سهم کتابخوانها ضرب شود ۱۱٫۵ دقیقه به دست میآید و نه ۱۱٫۲. بنا بر گزارش، ۴۲٫۸ درصد پاسخگویان هر هفته کتاب میخوانند، اما فقط ۳۸٫۶ درصد در یک سال گذشته کتاب یا بخشی از کتابی را خوانده یا شنیدهاند، در حالی که کسی که هر هفته کتاب میخواند ناچار در طول سال هم کتاب خوانده است.
او به خطاهای جدولها هم اشاره کرده است؛ از جمله اینکه پرسش شیوه تهیه کتاب چندگزینهای بوده و درصدها از مجموع ۵۹۶ انتخاب حساب شدهاند، اما متن نتیجه گرفته ۴۵٫۳ درصد افراد کتاب را میخرند. در جدول بسترهای کتاب الکترونیکی و صوتی، جمع ردیفها ۲۶۷ است، جمع اعلامشده ۲۷۷ است و درصدها بر پایه ۲۶۲ حساب شدهاند. در جدول رواج کتابخوانی در خانواده، فراوانی گزینه بیپاسخ ۱۲۱۹ نوشته شده، در حالی که عدد درست ۲۴ است.
در بخش تعریف مطالعه آمده است گزارش واژه مطالعه را در هر پرسش به معنایی دیگر به کار برده است و پرچشمترین عدد گزارش، یعنی ۹۶ دقیقه مطالعه روزانه متن علمی در شبکههای اجتماعی، از پرسشی به دست آمده که صفت علمی را به پاسخگو القا میکند و تماشای مستند را هم مطالعه به حساب میآورد. عدد ۹۸٫۶ دقیقه مطالعه روزانه در اپلیکیشنها هم با دیگر دادههای گزارش سازگار نیست. پرسش هزینه کتاب هم با گزینههایش همخوان نیست، زیرا پرسش سهم از درآمد را میخواهد اما گزینهها مبلغهای ثابتاند. میانگین ۸٫۶ عنوان کتاب خریداریشده در سال هم بدون میانه گزارش شده، در حالی که ۲۵٫۶ درصد کتابخوانها گفتهاند هیچ هزینهای برای کتاب نکردهاند.
آنچه میماند
نویسنده مقایسه با دور پیشین را هم بررسی کرده است. مرکز طرحهای ملی همین نظرسنجی را در هفته سوم آبان ۱۴۰۴ با مشارکت ۱۲۳۴ شهروند ۱۸ ساله و بالاتر و بهصورت تلفنی اجرا کرده بود که در آن ۴۱٫۱ درصد گفته بودند کتاب میخوانند، کتابخوانها هفتهای ۱۸۶ دقیقه یعنی روزانه ۲۶٫۶ دقیقه مطالعه میکردند و سرانه کل جمعیت ۱۰٫۹ دقیقه در روز بود. کمبود وقت با ۴۹٫۷ درصد مانع اصلی بود و نبود دغدغه مالی با ۳۵٫۳ درصد و دسترسی آسان و ارزان با ۲۱٫۸ درصد مؤثرترین راهکارها شمرده شده بودند.
به گفته او، ثبات شاخصهای اصلی در دو دور به سود پایایی سنجههاست و محاسبه پارسال هم درست بود، چون ۱۸۶ تقسیم بر هفت همان ۲۶٫۶ میشود. اما برخی عددها در یک سال جهش کردهاند؛ از جمله پاسخ پرسش خواندن متن علمی و تماشای مستند علمی از حدود ۷۰ دقیقه به ۹۶ دقیقه رسیده، سهم دسترسی آسان و ارزان از ۲۱٫۸ درصد به ۱۰٫۱ درصد رسیده، کامل خواندن کتاب در هفته گذشته از ۴۱٫۷ درصد به ۱۵٫۳ درصد رسیده و میانگین خرید کتاب از ۱۱ جلد به ۸٫۶ رسیده است، بیآنکه گزارش درباره تغییرها توضیحی دهد یا به وجود دور پیشین اشاره کند.
در یادداشت به پیمایشهای دیگر هم اشاره شده است؛ از جمله پیمایش پژوهشگاه با ۱۵ هزار و ۶۰۰ نمونه با سرانه ۱۳ دقیقه و ۳۲ دقیقه برای کتابخوانها، برآورد مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۹ با سرانه روزانه ۱۶ دقیقه و ۳۲ ثانیه و سهم ۱۳ دقیقه و ۴ ثانیهای کتاب غیردرسی، و برآورد شورای عالی انقلاب فرهنگی با سرانه کمی بیش از ۵ دقیقه در روز. نویسنده نتیجه گرفته بیشتر برآوردهای ملی سرانه کتاب را حول ۱۲ تا ۱۳ دقیقه نشان میدهند و رقم ۱۱٫۲ دقیقه به این دامنه نزدیک است، اما رقم ۳۸٫۶ درصد مطالعه سالانه نه با برآوردهای ملی همخوان است و نه با دادههای خود گزارش.
در پایان یادداشت آمده گزارش تازه از چند جهت ارزشمند است، شاخصها را در دورهای تکرارشونده میسنجد و به قالبهای دیجیتال و صوتی توجه دارد و میتوان پذیرفت حدود چهار نفر از هر ده ایرانی بزرگسال هر هفته کتاب غیردرسی میخوانند، سرانه روزانه حدود ۱۱ دقیقه است و کمبود وقت و فشار معیشت مهمترین موانعاند. در این زمینه به تأیید وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در اسفند ۱۴۰۳ اشاره شده که سهم کتاب در سبد مصرفی خانوارها از ۰٫۱۸ درصد در سال ۱۳۹۶ به ۰٫۱۰ درصد در سال ۱۴۰۲ کاهش یافته است. نویسنده تأکید کرده عددهای جزئیتر گزارش، از ۹۶ دقیقه مطالعه در شبکههای اجتماعی تا ۸٫۶ کتاب خریداریشده در سال، پشتوانه کافی ندارند و گزارشی که قرار است مبنای تصمیم فرهنگی باشد باید متن پرسشنامه، حاشیه خطا، نرخ پاسخ و شیوه وزندهی را منتشر کند و نتایج را به تفکیک گروههای اجتماعی نشان دهد.
منبع: www.isna.ir

تصاویر زوج هنرمند فرزانه نشاطخواه و جمشید جهانزاده






